नेपाली काँग्रेस आज फेरि एउटा ऐतिहासिक दोबाटोमा छ। सडकमा उर्लिएको जेन–जी आन्दोलनले देशलाई एउटा कठोर दर्पण देखाइदिएको छ—हाम्रो राजनीति अल्छी, असंवेदनशील र आफूभित्रका गल्तीलाई समयमै सुधार्न असफल भएको छ। तर आन्दोलनले देखाएको यो चेतावनीलाई हामीले कसरी आत्मसात् गर्छौं भन्ने कुरा नै काँग्रेसको भविष्य, लोकतन्त्रको दिशा र देशको राजनीतिक संस्कृतिको आधार बन्नेछ।
यही निर्णायक मोडमा केही साथीहरूले पार्टीलाई “विशेष महाधिवेशन” तर्फ धकेल्न खोजिरहेको अवस्था सिर्जना भएको छ। आन्दोलनको उर्जा, युवाको रोष र जनभावनालाई थाम्दै आजै कुनै ‘विशेष’ उपायबाट परिवर्तन ल्याउन सकिएला भन्ने भ्रम केहीलाई परेको देखिन्छ। तर म स्पष्ट रूपमा भन्छु—हाम्रो लोकतन्त्रको, हाम्रो पार्टीको, र हाम्रो संस्थागत संस्कृतिको मेरुदण्ड विशेष कदमले होइन, नियमित महाधिवेशनले मात्र बलियो बन्न सक्छ।
विशेष महाधिवेशनको कुरा अहिले रोमाञ्चक सुनिन सक्छ—बाहिरको क्रोधलाई भित्र ल्याएर तत्कालिक जवाफी कदम चालिएकोजस्तो देखिन सक्छ। तर राजनीति केवल क्रोधको भाषामा चल्दैन। राजनीति संस्थाको भाषा, प्रक्रिया, पारदर्शिता र दीर्घकालीन स्थायित्वको भाषा हो। काँग्रेस जस्तो संस्थागत इतिहास बोकेको पार्टीमा असाधारण कदमले असाधारण समाधान दिन्छ भन्ने भ्रम खतरनाक छ। असाधारण उपाय सामान्यतया विभाजन, अविश्वास र अनिश्चितता मात्र दिन्छ।
जेन–जी आन्दोलनले उठाएको माग सुधार हो—प्रतिकार होइन; परिवर्तन हो—अस्थिरता होइन। युवाले नेतृत्व फेर्न भन्दा पनि चरित्र फेर्न, प्रक्रियामा पारदर्शिता ल्याउन, आन्तरिक प्रतिस्पर्धालाई निष्पक्ष बनाउन माग गरेका छन्। यस्तो सुधारको सबभन्दा व्यवस्थित, वैधानिक, स्वीकार्य र संस्थागत बाटो नियमित महाधिवेशन हो। महाधिवेशन भनेको पार्टीको आत्मा जाँचिने ठेकाना हो—जहाँ शक्ति होइन, सिद्धान्त भिड्छ; व्यक्ति होइन, विचार टकरिन्छ; र अन्तिम निर्णय भावनामा होइन, बहुमतको बौद्धिक सामर्थ्यमा टेकेर गरिन्छ।
विशेष महाधिवेशनले पार्टीलाई अझ कठोर रूपमा दुई चिरामा विभाजित गर्ने खतरा छ। जसलाई आज निर्णय मन पर्दैन उनी भोलि त्यसलाई ‘अवैध’, ‘तात्कालिक दबाबमा ल्याइएको’, वा ‘नियमबाहिर’ भन्दै अस्वीकार गर्न सक्छन्। यस्तो प्रक्रिया सहमतिको संस्कृतिलाई होइन, प्रतिशोधको संस्कृतिलाई बलियो बनाउँछ—जसले काँग्रेसलाई रक्तस्राव गराउँदै कमजोर बनाउँछ। कमजोर काँग्रेस कमजोर विपक्ष हो, र कमजोर विपक्ष कमजोर लोकतन्त्र। त्यसैले विशेष महाधिवेशनले मात्र काँग्रेस भित्र असहमतिलाई गम्भीर घाउमा रूपान्तरण गर्नेछ।
नियमित महाधिवेशन भनेको सबैलाई तयारीको समय दिने, प्रक्रियालाई पारदर्शी बनाउने, प्रतिनिधिलाई उत्तरदायी बनाउने, र निर्णयलाई स्वीकृत गराउने सार्वभौमिक विधि हो। यो विधिले नेतृत्व परिवर्तन भए पनि संस्थालाई स्थिर राख्छ, र नेतृत्व नबदलिए पनि दिशा स्पष्ट बनाउँछ। नैतिकता, वैधानिकता र वैचारिकता—यी तीन आधारमा नियमित महाधिवेशन मात्र पार्टीलाई सही बाटोमा उभ्याउन सक्षम छ।
आज काँग्रेसले गर्नुपर्ने काम दुईवटा छ—पहिलो, आफ्ना गल्ती स्वीकार्ने साहस; दोस्रो, सुधारको बाटोमा अग्रसर हुने परिपक्वता। यी दुवै कुरा नियमित महाधिवेशनले नै दिन सक्छ। विशेष महाधिवेशनले न त समयको गंभीरता बुझ्छ, न संस्थाको गहिराइ। यसले आन्दोलनको उर्जा प्रयोग गर्छ, तर आन्दोलनको सार बुझ्दैन।
जेन–जी आन्दोलनका युवाहरू सुधारका पक्षमा छन्—तर उनीहरू नियम फोडेर सुधार चाहँदैनन्। उनीहरू पारदर्शिता माग्छन्—तर प्रक्रियालाई नै अस्वीकार गर्ने जोखिमपूर्ण कदम होइन। युवाहरूले परिवर्तन मागेका छन्—तर त्यो परिवर्तन संस्थागत र दीर्घकालीन होस् भन्ने उनीहरूको चाहना हो।
म व्यक्तिगत रूपमा मान्छु—काँग्रेसलाई सुधार चाहिएको छ, नेतृत्व संरचना पुनःव्यवस्थित हुनुपर्छ, कार्यशैली अद्यावधिक हुनुपर्छ, उदार लोकतन्त्रको मूलभावना पुनःजीवित हुनुपर्छ। तर यसको बाटो विशेष महाधिवेशन होइन—नियमित महाधिवेशनको वैधानिक, पारदर्शी र समावेशी मार्ग हो। काँग्रेसले आफ्नो स्वभाव, चरित्र र ऐतिहासिक उत्तरदायित्व त्यागेर ‘विशेष’ मार्ग लिन्छ भने त्यो पार्टीको क्षणिक विजय होइन—दीर्घकालीन आत्महानि हुनेछ।
लोकतन्त्र त्यो हो जहाँ नियमहरू संकटमा पनि काम गर्छन्। संस्थाहरू भावना होइन, प्रक्रिया अनुसार चल्छन्। काँग्रेसले अहिले यही सत्य सम्हाल्नुपर्ने बेला आएको छ। नियमित महाधिवेशन नै हाम्रो सिद्धान्त, हाम्रो परम्परा, हाम्रो पहिचान र हाम्रो भविष्य दुवै हो।
काँग्रेसको इतिहासले हामीलाई एक कुरा सिकाएको छ—असन्तोषको समयमा पनि निर्णय प्रक्रियाको शुद्धता कहिल्यै त्यागिँदैन। आज पनि त्यसैलाई पुनःस्थापित गर्ने बेला हो।
त्यसैले म स्पष्ट रूपमा भन्छु—यदि काँग्रेसलाई बलियो बनाउन चाहिन्छ, यदि लोकतन्त्रलाई टिकाइराख्न चाहिन्छ, र यदि भविष्यका पुस्तालाई स्थिर, विश्वसनीय र संस्कारित राजनीतिक परम्परा हस्तान्तरण गर्न चाहन्छौँ भने नियमित महाधिवेशन नै एक मात्र सही बाटो हो। विशेष होइन—नियमित। भावनात्मक होइन—संस्थागत। अस्थायी होइन—दीर्घकालीन।
नेपाललाई स्थिर काँग्रेस चाहिएको छ। काँग्रेसलाई स्थिर सिद्धान्त चाहिएको छ। र त्यो सिद्धान्त नियमित महाधिवेशनबाटै सुरक्षित हुन्छ।
